Samen houden wij de markante
staatsmannen en broers
Johan en Cornelis de Witt in ere

Biografie van Johan

Levensloop
De Witt studeerde rechten, wiskunde en wijsbegeerte in Leiden en promoveerde in de rechten. Van 1647 tot 1650 werkte hij als advocaat in Den Haag. In 1650 werd De Witt pensionaris van Dordrecht. Tijdens het Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1653-72) was De Witt raadpensionaris van Holland en West-Friesland.Holland was veruit de rijkste en machtigste van de zeven provinciën in onze Republiek. Daarom bezat De Witt op dat moment de meest invloedrijke politieke functie.

De Ware Vrijheid
De Witt was een groot voorstander van zo zelfstandig mogelijke provinciën. Zo hoefden De Witt en Holland minder rekening te houden met bijvoorbeeld de Oranjes. Deze familie was in grote delen van de Republiek politiek vertegenwoordigd en kon daarom invloed uitoefenen in meerdere provincies tegelijk. Johan zorgde ervoor dat Holland over veel zaken nu zelf besluiten kon nemen. Deze zelfstandigheid, die hij fel verdedigt in de Deductie (1654), noemden De Witts aanhangers "de ware vrijheid". Deze term komt oorspronkelijk uit de bijbel, namelijk uit Johannes 8:36, "Indien dan de Zoon u zal vrijgemaakt hebben, zo zult gij waarlijk vrij zijn."

De Witt vond dat regenten het meest geschikt waren om leiding te geven. Volgens hem zorgden die ervoor dat onze Republiek niet in oorlog zou komen, omdat handel met het buitenland erg belangrijk voor hen was. De Witt probeerde daarom allerlei banen (in de regering, justitie en financiën) te verdelen onder de regenten die net als hij de Ware Vrijheid steunden. Vooral de stad Amsterdam was trouw aan De Witt. Deze steun had hij hard nodig om de enige belangrijke politieke tegenstander binnen Holland aan te kunnen: de Oranjefamilie en haar aanhangers.

Johan wilde voorkomen dat deze familie veel macht kon krijgen. Dit was niet vreemd want Willem II van Oranje had een paar jaar eerder geprobeerd met een leger Amsterdam aan te vallen. Ook had hij zes vooraanstaande regenten gegijzeld en vastgezet in slot Loevestein (deze club van zes noemde men de Loevesteinse factie). Johans eigen vader was een van die gevangenen.

Willem II overleed snel daarna en zijn zoon prins Willem III was nog te jong om onze Republiek te leiden. Daarom grepen de regenten onder leiding van Johan de Witt hun kans. Zij hadden een unieke mogelijkheid om zonder de Oranjefamilie verder te gaan. Deze periode heet in de geschiedenisboeken "Het Eerste Stadhouderloos Tijdperk".

Buitenlandse invloed op binnenlands zaken
Ook in Engeland ontstond een republiek. Koning Karel I werd afgezet en Cromwell, de 'Lord Protector' kwam aan de macht. Onze Republiek was vaak in oorlog met Engeland. Beide landen wilden vrije handel op de Noordzee en daar moest vaak om worden gevochten. Er vonden onderhandelingen plaats en de Vrede van Westminster (1654) werd gesloten. Cromwell wilde graag vrede, maar wel onder één voorwaarde. Hij wilde niet dat Oranje in ons land een leidende positie zou krijgen. Karel I en Willem III waren namelijk familie van elkaar. Als Willem III in ons land een grote rol kreeg, zou hij misschien de koninklijke familie in Engeland steunen. Cromwell was bang dat hij dan in een burgeroorlog terecht zou komen. Omdat Johan de Witt wist dat veel provincies tegen waren, sloot hij zelf deze zogeheten Akte van seclusie met Engeland. De vrede was een feit!

In 1660 overleed Cromwell. Het koninkrijk van Engeland werd hersteld en Karel II werd de nieuwe koning. Hij was de oom van de jonge Willem III. Nu kon Johan de Witt niet langer tegenhouden dat Willem III een politieke functie kreeg. Karel II zou anders oorlog kunnen gaan voeren met ons land.

De Staten van Holland gaven de tienjarige prins Willem daarom een opleiding. Hij werd ingewerkt door Johan voor latere aan hem op te dragen "hoge charges en emplooien". De Witt vond het vooral belangrijk dat de prins niet te vriendelijk werd tegen Engeland.

Verdediging van het succes
De Witt bouwde een goede en sterke oorlogsvloot op. Deze was in verval geraakt. Hij merkte hoe lastig het was om alle provincies te laten meebetalen. De vloot was voor het hele land van groot belang. Toch wilden niet alle provincies geld geven. Met veel moeite lukte het toch om goede schepen te bouwen. Maar geld voor andere verdedigingswerken was er daarna niet meer.

Natuurlijk hoopte De Witt dat er helemaal geen oorlog kwam. Oorlog was slecht voor de handel. Toch waren er wel gevechten. Deze ontstonden als landen om ons heen de handelsbelangen in gevaar brachten. Handel was voor ons land erg belangrijk. Goederen werden in ons land verzameld en daarna op andere schepen door Europa verspreid. Dit bracht veel geld op en maakte onze Republiek een van de rijkste landen ter wereld. Engeland wilde daarom alleen eigen schepen of schepen uit het land dat de goederen maakte binnenlaten (de Navigation Act). Voor onze Republiek was dit natuurlijk nadelig. Daarom startte een van de vele zeeoorlogen tegen Engeland.

De vele conflicten met Frankrijk hadden juist te maken met zonnekoning Lodewijk XIV. Die wilde graag de Spaanse Nederlanden veroveren (nu België). De Witt wilde Frankrijk alleen niet als buur Daarom steunde hij Spanje militair bij de verdediging van de zuidelijke Nederlanden.

Juist het succes en de rijkdom die De Witts politiek ons land bracht, veroorzaakte jaloerse buurlanden. Om die reden trokken Frankrijk en Engeland in 1672 samen op tegen de Republiek.

Het einde van de Ware Vrijheid
Franse, Keulse en Münsterse troepen vielen tegelijkertijd over land binnen. Het leger trok zich terug achter de Hollandse waterlinie. Door de vele verliezen onstond woede over de gebroeders De Witt. Sommige mensen vonden dat zij verraders waren. Door een slechte verdediging konden de Fransen namelijk heel snel grote stukken land veroveren. Die agressie werd versterkt door tegenstanders van Johan en Cornelis.

Johan de Witt was in de jaren ervoor steeds meer zelf keuzes gaan maken. Hij vond dat de Amsterdamse regenten alleen hun eigen belang steunden. Niet voor niets is Johan de Witt zo'n grote politieke leider. Wel verloor hij daarmee belangrijke steun voor de Ware Vrijheid. Medestanders werden tegenstanders. Zijn macht nam af. De Witt werd steeds meer als de bron van alle kwaad gezien. Dit is vreemd, want hij werkte keihard om te zorgen dat ons land niet verloren ging. Ondertussen benoemde men Willem III zonder veel tegenstand tot stadhouder van Holland (de functie die in het Eeuwig Edict uit 1667 nog voor eeuwig was afgeschaft).

De situatie werd voor De Witt onwerkbaar. Door een aanslag op zijn leven kwam hij niet meer aan zijn werk toe. Op 4 augustus 1672 bood hij zijn ontslag aan. Dit werd hem eervol verleend. Willem III liet de eervolle vermelding later schrappen. Zelf schreef De Witt tijdens een van zijn zeetochten de symbolische woorden: "Ick hebbe geduyrende de storm naer myn cranck vermogen allmede helpen uytkycken en selffs in t'allerhartste van 't weder [...] boven gestaen". Op 15 augustus werd een brief van Karel II gepubliceerd. Hij schreef dat hij de oorlog tegen onze Republiek alleen was begonnen om de Loevesteinse factie (De Witt c.s.) te vernietigen. Dit vormde een extra aanleiding voor de hetze tegen de broers.

Op zaterdagmiddag 20 augustus 1672 werden Johan de Witt en zijn broer Cornelis door de Haagse burgerij voor de Gevangenpoort gelyncht. Er zijn bewijzen dat in hoge kringen de moord is voorbereid. Admiraal Cornelis Tromp en enkele hervormde predikanten zaten waarschijnlijk achter de moord. Prins Willem III moet hiervan zeker op de hoogte zijn geweest. Vriend van De Witt, admiraal Michiel de Ruyter huilde toen hij hoorde over de dood. Ook zíjn huis kreeg bescherming tegen de woedende meute. In de dagen en weken erna volgden grote politieke zuiveringen. Aanhangers van De Witt werden onder druk of met geweld ontslagen van hun banen.

Eerherstel
Op 12 juni 1918 heeft koningin Wilhelmina naast de Gevangenpoort een beeld onthuld van Johan de Witt.Beeldhouwer is F.E. Jeltsema. Hierop de tekst: 'Leider en dienaar der Republiek, vormer harer machtigste vloten, verdediger der vrije zee, verzorger van 's lands gelden, wiskundige. Hij was een volmaakt Hollander.'

+31 6 52127327

info@vriendenvandewitt.nl